Oleh:Tengku Yusuff
InsyaAllah hari ini saya nak kongsikan gambar dan manaqib semua alim ulama yang saya tahu di Derga, Alor Setar. Makam yang pertama ialah wali Allah Tok Syeikh Jarum.
Tok Syeikh Jarum merupakan antara ulama besar yang mempunyai jasa yang sangat besar dalam perkembangan pengajian Islam di Kedah pada penghujung abad ke-19 dan awal abad ke-20. Nama beliau sangat rapat dengan sejarah perkembangan pondok di Derga, Alor Setar. Walaupun berasal dari Patani, perjalanan hidup dan perjuangan ilmunya akhirnya menjadikan beliau antara tokoh penting dalam sejarah keilmuan Islam di Kedah.
Nama beliau dalam beberapa sumber disebut sebagai Syeikh Haji Wan Muhammad Idris bin Wan Jamal. Beliau dilahirkan pada tahun 1849, di kawasan Bendang Badang, Patani. Beliau kemudiannya dikenali dengan gelaran Tok Syeikh Jarum.
Gelaran “Jarum” yang masyhur pada nama beliau mempunyai sebuah kisah yang menarik. Menurut catatan yang dipetik daripada sejarah lisan dan tulisan mengenai beliau, ketika berada di Patani, beliau pernah dipanggil menghadap raja bersama beberapa orang ulama untuk membincangkan persoalan hukum. Dalam perbincangan tersebut, beliau yang ketika itu antara ulama yang masih muda memberikan jawapan yang dianggap tajam, bernas dan tepat. Ketajaman fikirannya itu dikaitkan dengan gelaran “Jarum” yang kemudiannya melekat pada namanya. Kisah ini bagaimanapun lebih sesuai dianggap sebagai riwayat sejarah yang dinukilkan oleh sumber-sumber tempatan, bukan sesuatu yang mempunyai dokumentasi primer yang lengkap.
Pendidikan awal Tok Syeikh Jarum bermula di Patani. Antara tokoh yang disebut sebagai gurunya ialah Tuan Minal, iaitu Syeikh Haji Zainal Abidin bin Muhammad, ulama besar Patani yang terkenal dengan karya-karya dalam bidang akidah dan keilmuan Islam.
Tok Syeikh Jarum pada peringkat awal belajar di pondok di Bendang Badang sebelum melanjutkan pengajian ke Makkah al-Mukarramah. Di Makkah, beliau mendalami beberapa bidang ilmu termasuk bahasa Arab, usuluddin, tafsir dan fiqah. Setelah kembali dari Makkah, beliau mengajar di pondok Tuan Minal di Bendang Badang, Patani.
Beliau kemudiannya kembali ke Makkah pada sekitar 1895, bersama tiga orang isterinya serta dua orang murid, iaitu Tuan Guru Haji Muhammad Salih bin Haji Idris Lubuk Kawah dan Tuan Guru Haji Muhammad Taib. Tidak lama kemudian beliau kembali semula ke Alam Melayu sebelum akhirnya menetap di Kedah.
Sekitar awal tahun 1900, Tok Syeikh Jarum datang ke Kedah. Pada awalnya beliau dikatakan tinggal di Pondok Kubang Siam bersama seorang muridnya yang dikenali sebagai Tuan Guru Haji Awang. Berita mengenai kedatangan seorang ulama Patani yang mempunyai ilmu yang luas akhirnya sampai kepada pengetahuan pihak istana Kedah.
Pada ketika itu, Kedah diperintah oleh Sultan Abdul Hamid Halim Shah. Menurut sumber-sumber sejarah, baginda telah meminta Tok Syeikh Jarum supaya menetap di Kedah dan membantu mengembangkan syiar Islam. Baginda juga memberikan sokongan terhadap usaha beliau membuka pusat pengajian pondok. Satu kajian sejarah menyebut bahawa Tok Syeikh Jarum menerima tanah wakaf daripada Sultan Abdul Hamid bagi membangunkan institusi pondok.
Pada mulanya beliau diberikan tempat tinggal di kawasan bandar Alor Setar. Namun, suasana bandar yang sibuk dikatakan tidak begitu sesuai untuk kehidupan seorang ulama yang ingin menumpukan perhatian kepada pengajian. Beliau kemudian memohon sebuah kawasan untuk membuka pondok. Permohonan tersebut diluluskan dan akhirnya beliau memilih kawasan Derga.
Di Derga, Tok Syeikh Jarum mula membangunkan sebuah perkampungan pondok. Dengan bantuan masyarakat setempat, khususnya orang-orang dari Kanchut dan kawasan sekitarnya, pondok tersebut berkembang dengan pesat.
Dalam beberapa tahun sahaja, jumlah pondok dikatakan meningkat sehingga kira-kira 200 buah. Kawasan pengajian itu kemudiannya dibahagikan kepada dua bahagian yang dikenali sebagai pondok luar dan pondok dalam.
Di pondok inilah Tok Syeikh Jarum mengajar pelbagai cabang ilmu agama, antaranya usuluddin, tafsir, fiqah dan bahasa Arab. Sistem pengajian yang dibawa beliau menjadi salah satu mata rantai penting dalam perkembangan tradisi pondok di Kedah. Antara murid beliau termasuk:
1. Tok Ayah Kedah
2. Tuan Guru Haji Muhammad Salih bin Haji Idris Lubuk Kawah
3. Tuan Guru Haji Muhammad Taib
4. Tuan Guru Haji Ismail
5. Tuan Guru Haji Abdul Qadir
6. Tok Shafie Kedah
7. Syeikhul Ulama' al-Jam'iyatul Washliyah, Medan Syeikh Muhammad Yunus
8. Tuan Guru Haji Muhammad Said Yan
9. Tuan Guru Haji Zain Abdul Rahman Alor Merah
10. Tuan Guru Haji Yaakob Abdul Rahman Kemelong
11. Syeikh Abdul Rahman al-Jarumi (anaknya)
12. Tuan Guru Haji Muhammad Saman Abdullah Kubang Siam dan beberapa tokoh lain.
Hubungan Tok Syeikh Jarum dengan istana bukan sekadar kerana beliau mendapat sokongan untuk membuka pondok. Beliau juga dipercayai mempunyai peranan sebagai guru agama kepada kerabat diraja Kedah.
Menurut catatan sejarah, beliau sering berulang-alik ke istana untuk mengajar agama kepada putera-puteri Sultan Abdul Hamid Halim Shah. Bahkan terdapat kisah bahawa sebuah kereta kuda khas akan datang mengambil dan menghantar beliau pulang dari istana.
Tok Syeikh Jarum juga termasuk dalam kelompok ulama yang terlibat dalam Majmak Ulama Dua Belas di Kedah. Kumpulan ini menjadi tempat para ulama memberikan pandangan dan nasihat berkaitan hal ehwal agama kepada pihak pemerintah. Mereka bermuzakarah pada setiap malam Jumaat di Masjid Zahir, Alor Setar. Dalam senarai tersebut, Tok Syeikh Jarum dari Pondok Derga turut disenaraikan sebagai salah seorang tokoh penting.
Kedudukan beliau dalam kelompok ulama tersebut menunjukkan bahawa pengaruh Tok Syeikh Jarum bukan hanya terbatas kepada pondoknya di Derga, bahkan beliau turut terlibat dalam jaringan ulama Kedah yang lebih luas.
Satu perkara yang menarik tentang kisah Tok Syeikh Jarum ialah cara beliau mendekati masyarakat.
Pada waktu itu, Derga dikatakan terkenal sebagai kawasan kegiatan menyabung ayam. Dalam beberapa catatan sejarah, Tok Syeikh Jarum dikatakan mempunyai pengetahuan tentang ayam dan sering didatangi masyarakat untuk bertanya mengenainya. Beliau mengambil kesempatan daripada keadaan tersebut untuk mendekati masyarakat dan memberikan nasihat agama.
Menurut riwayat yang dicatatkan oleh sumber tempatan, beliau mengajak orang-orang yang datang ke rumahnya untuk makan dan berbincang, kemudian secara perlahan-lahan menasihati mereka supaya meninggalkan kegiatan yang bertentangan dengan ajaran Islam. Kisah ini menggambarkan pendekatan dakwah beliau yang dekat dengan masyarakat setempat.
Malangnya, pondok yang dibangunkan dengan susah payah itu pernah mengalami kebakaran besar sekitar tahun 1909. Kebakaran tersebut dikatakan memusnahkan sebahagian besar kawasan pondok serta kitab-kitab yang dimiliki dan digunakan oleh Tok Syeikh Jarum dalam pengajarannya. Selepas kejadian itu, kerajaan membantu mendirikan rumah panjang bagi menggantikan sebahagian kawasan pondok yang musnah.
Peristiwa tersebut tentunya merupakan kehilangan besar kepada sebuah pusat pengajian yang pada ketika itu telah berkembang menjadi antara pondok penting di Kedah.
Tok Syeikh Jarum juga dikaitkan dengan pembinaan masjid di kawasan pondoknya. Masjid tersebut kemudiannya berkembang menjadi Masjid al-Irfan, Derga. Sumber sejarah tempatan menyatakan bahawa bangunan asal masjid yang dibina pada zaman Tok Syeikh Jarum pernah kekal dan terus digunakan oleh masyarakat. Hari ini, Masjid Al-Irfan masih berada di Derga, Alor Setar.
Warisan Tok Syeikh Jarum tidak terhenti dengan kewafatannya. Anak, cucu dan cicit beliau terus memainkan peranan dalam perkembangan pendidikan Islam.
Antaranya ialah Syeikh Abdul Rahman al-Jarumi, yang disebut sebagai anak beliau dan turut menjadi guru agama kepada pihak istana. Keturunan beliau kemudiannya melahirkan beberapa tokoh agama Kedah, termasuk Tuan Guru Syeikh Tajuddin bin Syeikh Abdul Rahman al-Jarumi, yang kemudiannya dianugerahkan gelaran Dato’ Mursyid Diraja. Jaringan keturunan ini menjadi salah satu sebab nama al-Jarumi terus dikenali dalam sejarah ulama Kedah.
Tok Syeikh Jarum meninggal dunia pada tahun 1911 ketika berusia sekitar 63 tahun. Tarikh kewafatan beliau ialah pada hari Khamis, 6 Rabiulakhir 1329H, manakala sumber akhbar yang memetik keterangan keluarga menyatakan tarikh Masihi 6 April 1911. Beliau kemudian dikebumikan di kawasan Derga, Alor Setar, di tempat yang mempunyai hubungan langsung dengan pondok dan perjuangan dakwah beliau.
Hari ini, nama Tok Syeikh Jarum masih disebut apabila membicarakan sejarah perkembangan pondok dan ulama di Kedah. Daripada seorang ulama Patani yang datang ke Kedah, beliau akhirnya meninggalkan sebuah jaringan ilmu yang panjang melalui murid, anak, cucu dan keturunannya.
Semoga Allah SWT mencucuri rahmat ke atas Tuan Guru Tok Syeikh Jarum, mengangkat darjat beliau bersama para ulama dan solihin, serta menjadikan segala ilmu, pondok, masjid, murid dan keturunan yang meneruskan perjuangan agama sebagai amal jariah yang terus mengalir hingga ke hari ini.
#KenaliUlamak
No comments:
Post a Comment